Cleft Sentences: It-Cleft ve What-Cleft

Türkçede bir cümlenin belli bir bölümünü vurgulamak istediğimizde genellikle o kelimeyi daha yüksek sesle söyleriz ya da cümledeki yerini değiştiririz. Örneğin, "Vazoyu kıran John'du." derken "John" kelimesini vurgularız. İngilizcede ise bu tür vurguları yapmak için "Cleft Sentences" adı verilen özel yapıları kullanırız. Bu yapılar, özellikle konuşma dilinde ve yazıda bir şeye dikkat çekmek, bir şeyi açıklığa kavuşturmak veya bir şeyi vurgulamak için çok etkilidir.

Cleft Sentences Nedir?

Cleft sentences, bir cümlenin belirli bir bölümünü (özne, nesne, yer, zaman vb.) öne çıkarmak, vurgulamak için kullanılan yapılardır. "Cleft" kelimesi "yarmak" veya "ayırmak" anlamına gelir. Yani, cümleyi ikiye bölerek vurgulamak istediğimiz kısmı ayırırız.

Temel Türleri

İki ana Cleft Sentence türü vardır:

1. It-cleft: "It was X who/that..." şeklinde kullanılır ve genellikle özneyi veya nesneyi vurgulamak için idealdir.
2. What-cleft: "What + özne + fiil..." şeklinde başlar ve genellikle bir eylemin sonucunu veya önemini vurgular.

Bunların yanı sıra, daha az yaygın olan ancak yine de vurgu sağlayan "All-cleft" yapıları da bulunur.

Yapı (Form)

1. It-cleft (It was X who/that...)

Bu yapı, genellikle bir kişiyi, nesneyi, yeri veya zamanı vurgulamak için kullanılır.

Olumlu (Affirmative)

It + be (geçmiş veya şimdiki zaman) + vurgulanacak kısım + who/that/which + cümlenin geri kalanı

Vurgulanan Kısım	Örnek Cümle	Açıklama
Kişi (Özne)	It was John who broke the vase.	Vazoyu kıran John'du. (John'u vurguluyoruz)
Nesne	It was the vase that John broke.	John'un kırdığı vazoydu. (Vazoyu vurguluyoruz)
Yer	It was in this room that they found the evidence.	Kanıtı buldukları yer bu odaydı.
Zaman	It was last night that I saw him.	Onu gördüğüm zaman dün geceydi.

Olumsuz (Negative)

It + be (not) + vurgulanacak kısım + who/that/which + cümlenin geri kalanı

Negatif formu, vurgulanan şeyin o olmadığını belirtmek için kullanılır.

• It wasn't John who broke the vase; it was Mary. (Vazoyu kıran John değildi, Mary'di.)
• It isn't the price that bothers me, it's the quality. (Beni rahatsız eden fiyat değil, kalitedir.)

Soru (Question)

Was/Is + it + vurgulanacak kısım + who/that/which + cümlenin geri kalanı?

Sorular, belirli bir detayı sorgulamak veya teyit etmek için kullanılır.

• Was it John who broke the vase? (Vazoyu kıran John muydu?)
• Is it the deployment that caused the crash? (Kazaya neden olan dağıtım mıydı?)

2. What-cleft (What I need is...)

Bu yapı, genellikle bir eylemin ne olduğunu veya neyin gerekli olduğunu vurgulamak için kullanılır. Vurgulanan şey genellikle cümlenin konusudur ve genellikle bir nesne veya fiil grubudur.

Olumlu (Affirmative)

What + özne + fiil + be (geçmiş veya şimdiki zaman) + vurgulanan kısım

Örnek Cümle	Açıklama
What I need is a coffee.	İhtiyacım olan bir kahve. (İhtiyaç duyulan şeyi vurguluyor)
What surprised me was her reaction.	Beni şaşırtan onun tepkisiydi. (Şaşırtan şeyi vurguluyor)
What he did was restart the server.	Yaptığı şey sunucuyu yeniden başlatmaktı.

Olumsuz (Negative)

What + özne + fiil (not) + be (geçmiş veya şimdiki zaman) + vurgulanan kısım

Vurgulanan şeyin o olmadığını belirtir.

• What I don't need is more stress. (İhtiyacım olmayan şey daha fazla stres.)
• What he didn't realize was how serious the problem was. (Fark etmediği şey sorunun ne kadar ciddi olduğuydu.)

Soru (Question)

Is/Was + what + özne + fiil + vurgulanan kısım?

• Is that what you want? (İstediğin bu mu?)
• Was what she said true? (Söylediği doğru muydu?)

3. All-cleft (All I want is...)

Bu yapı, genellikle bir şeyin "tek" veya "sadece" olduğunu vurgulamak için kullanılır. Genellikle "what-cleft" yapısına benzerdir ancak daha kısıtlı bir anlam taşır.

All + özne + fiil + be (geçmiş veya şimdiki zaman) + vurgulanan kısım

• All I want is some peace. (Tek istediğim biraz huzur.)
• All he did was complain. (Yaptığı tek şey şikayet etmekti.)

Kullanım Alanları

Cleft sentences, günlük konuşmada ve yazıda birçok farklı durumda kullanılabilir:

1. Vurgu ve Açıklama: Bir cümlenin en önemli kısmını belirginleştirmek için kullanılır.
   • "I didn't lose my keys, I lost my wallet." → It was my wallet that I lost, not my keys. (Anahtarlarımı kaybetmedim, cüzdanımı kaybettim. → Kaybettiğim cüzdanımdı, anahtarlarım değil.)
2. Yanlış Bir Bilgiyi Düzeltme: Karşıdaki kişinin yanlış anladığı bir durumu düzeltmek için idealdir.
   • "So you mean John helped you?" → "No, it was Peter who helped me." (Yani John sana yardım etti? → Hayır, bana yardım eden Peter'dı.)
3. Duyguları İfade Etme: Şaşkınlık, hayal kırıklığı veya memnuniyet gibi duyguları vurgulamak için kullanılabilir.
   • What I hate about this job is the long hours. (Bu işte nefret ettiğim şey uzun saatler.)
   • What I love most about her is her sense of humor. (Onda en çok sevdiğim şey espri anlayışı.)
4. Hikaye Anlatımı: Hikayelerde veya anlatılarda belirli olayları veya karakterleri öne çıkarmak için kullanılır.
   • It was then that I realized my mistake. (Hatayı o zaman fark ettim.)

Yaygın Hatalar (Türkçe Konuşanlara Özel)

❌ Cleft sentence kullanmak yerine düz cümleyi vurgulamak

Türkçede vurguyu tonlama veya kelime sırası ile halledebiliyor olmamız, İngilizcede de aynı şeyi yapmaya çalışmamıza neden olabilir. Ancak İngilizcede vurguyu net bir şekilde belirtmek için Cleft Sentence yapıları daha doğaldır.

Yanlış (Anlaşılır ama doğal değil)	Doğru (Doğal ve vurgulu)
I saw John yesterday. (John'u vurgulamak isteyince)	It was John that I saw yesterday. ✓
I need a coffee. (Kahveyi vurgulamak isteyince)	What I need is a coffee. ✓

Neden: İngilizcede vurgu için özel gramer yapıları vardır. Düz cümlede kelime sırasını değiştirerek veya tonlamayla vurgu yapmak her zaman aynı etkiyi yaratmaz. Cleft sentences, vurguyu net bir şekilde hedefler.

❌ It-cleft yapısında uygun zamiri (who/that/which) karıştırmak

Vurgulanan kısım bir kişi mi, nesne mi, yoksa ikisi de olabilir mi, buna dikkat etmek önemlidir.

Yanlış	Doğru
It was John which broke the vase.	It was John who/that broke the vase. ✓
It was the car who hit the tree.	It was the car that/which hit the tree. ✓

Neden: Who genellikle insanları, which nesneleri, that ise hem insanları hem de nesneleri ifade eder. Bu zamirlerin doğru kullanımı, cümlenin akıcılığı ve doğruluğu için önemlidir.

❌ What-cleft yapısında fiil uyumsuzluğu

"What" ile başlayan cümlenin ögesi tekil kabul edilir ve "be" fiilinin bu ögeye göre çekimlenmesi gerekir, çoğul olsa bile.

Yanlış	Doğru
What I want are new shoes.	What I want is new shoes. ✓
What surprised me were their reactions.	What surprised me was their reactions. ✓

Neden: "What" ile başlayan kısım, bir bütün olarak tekil bir kavramı ifade eder. Bu nedenle, fiil (be) her zaman tekil olmalıdır (is veya was). Vurgulanan şey çoğul olsa bile (new shoes, their reactions), "What I want" veya "What surprised me" ifadesi tek bir "şey"i temsil eder.

Hızlı Kontrol

Aşağıdaki cümleleri cleft sentence yapısına dönüştürerek veya boşlukları doldurarak vurgu sağlayın.

1. I need a vacation. (Vurguyu "vacation" üzerine yapın.)
2. John broke the window. (Vurguyu "John" üzerine yapın.)
3. She didn't finish the report. (Vurguyu "report" üzerine yapın.)
4. They arrived late. (Vurguyu "late" üzerine yapın, it-cleft ile.)
5. What I ___ (hate) about this city is the traffic.
6. ___ (it / be / you) who called me yesterday?
7. All he ___ (do) was stare at me.
8. I want peace and quiet. (Vurguyu "peace and quiet" üzerine yapın, what-cleft ile.)

Cevaplar

1. What I need is a vacation. (Vurgulanmak istenen şey "vacation" olduğu için what-cleft daha uygun.)
2. It was John who broke the window. (Kişi vurgulandığı için it-cleft ve who kullanıldı.)
3. It was the report that she didn't finish. (Nesne vurgulanıyor ve olumsuz.)
4. It was late that they arrived. (Zaman vurgulanıyor.)
5. What I hate about this city is the traffic. (Cümlenin nefreti ifade eden kısmına odaklanılıyor.)
6. Was it you who called me yesterday? (Soru formu ve kişiye vurgu.)
7. All he did was stare at me. (Tek yaptığı vurgulanıyor.)
8. What I want is peace and quiet. (İstenen şey vurgulanıyor.)